VĂN HOÁ
GIÁO DỤC
MÔI TRƯỜNG-KỸ THUẬT
Bánh nguội
Bài dịch 14 - Trẻ em dân tộc giả tại buổi mở màn Thế vận hội
Viết tý nhân chuyện hổ thèm rau
Bé gái nổi trong nước
Chuyện ngụ ngôn Rùa và Thỏ
Small lioness
Ngành tái chế rác điện tử ở Nhật
Số lượt truy cập
4238165
Số người đang xem
42


VĂN HOÁ > TaLaWho? - Ta là Tao! > Đãi chữ - Đãi sách >


Ngũ Uẩn trong Đạo Phật
Ngũ Uẩn (Năm Uẩn), một trong những giáo lý vô cùng quan trọng của Đạo Phật. Bài viết sau sẽ giúp tìm hiểu năm uẩn này là gì? Chúng liên hệ với nhau ra sao? Thông hiểu chúng sẽ giúp ích thế nào cho việc tu tập cũng như "sống vui sống khỏe sống yêu đời"?

Ta biết, con người được tạo thành bởi hai phần: THÂN THỂ (vật chất) và TÂM THỨC (tinh thần). Và Đức Phật lại phân tích hai phần này thành năm yếu tố, gọi là Ngũ uẩn: Sắc, Thức, Tưởng, Thọ, Hành. “Uẩn” có nghĩa là nhóm. Xin xem biểu đồ:




Trước hết, SẮC uẩn là tất cả những gì cấu tạo nên toàn bộ thân thể của con người từ đầu đến chân, từ trong ra ngoài trên phương diện vật chất: tay, chân, da, thịt, răng, tóc, xương, máu, nước, không khí, năng lượng...v.v.  Uẩn này dễ hiểu nên ta chỉ tập trung vào bốn uẩn thuộc về lãnh vực tinh thần - TÂM THỨC.

Ðức Phật cho rằng: Tâm thức là yếu tố quan trọng nhất trong con người bởi nó điều khiển, chi phối hết tất cả; và nó cũng thật là phức tạp, mênh mông, sâu thẳm! Chính vì vậy mà Ngài đã chia tâm thức thành bốn uẩn để giảng giải. Bốn uẩn này hoàn toàn khác nhau, nhưng lại liên hệ với nhau vô cùng khắn khít để lập thành một chuổi phản ứng (chain reaction): (1)Thức --> (2)Tưởng --> (3)Thọ --> (4)Hành.  Chúng sẽ được lần lượt giải thích theo thứ tự từ 1 đến 4 như sau (thứ tự này cho thấy cái nào xảy ra trước, cái nào xảy ra sau trong một chuổi phản ứng cực kỳ nhanh lẹ; chữ trong dấu ngoặc là từ đồng nghĩa của tiếng Pali):

1 - THỨC (viññāna): cognition/consciousness - là những gì tâm trí cảm nhận, thấy, biết được qua sáu thức: nhãn thức (cái biết của mắt), nhĩ thức (cái biết của lỗ tai), thiệt thức (cái biết của lưỡi), tĩ thức (cái biết của mũi), thân thức (cái biết của thân thể) và ý thức (cái biết của ý). Sáu thức này là kết quả của sự tiếp xúc giữa sáu căn (sáu giác quan) với sáu trần tương ứng (xem biểu đồ minh họa trong phần chú thích). (1)

2 - TƯỞNG (saññā): perception - là sự nhận diện, đánh giá, phán xét của tâm trí (tri giác)đối với những gì đã được cảm nhận bởi THỨC ở bước 1. Sự đánh giá ấy rất đa dạng, phong phú, nhưng tựu chung lại chỉ có ba loại tổng quát: tốt, xấu, và không tốt không xấu.

3 - THỌ (vedanā): sensation - là những cảm giác về thân thể được phát khởi dựa theo cái tri giác đã xảy ra ở bước 2. Do đó, chúng cũng gồm có ba loại tổng quát: dễ chịu (lạc thọ) - nếu tri giác cho là tốt; khó chịu (khổ thọ) - nếu tri giác cho là xấu; và không dễ chịu không khó chịu (xả thọ) - nếu tri giác cho là không tốt không xấu. Xin lưu ý: Bởi THỌ là cảm giác ở thân thể cho nên nó liên quan đến cả hai phương diện vật lý và tâm lý (phải có cái tâm thì mới “cảm giác” được). Nó là chiếc cầu nối liền THÂN và TÂM.

4 - HÀNH (sankhāra): mental volition/reaction - là những hiện tượng tâm lý hay cảm xúc mà tâm thức phát khởi dựa theo sự kích động của THỌ đã xảy ra ở bước 3. Nếu bị kích động bởi lạc thọ, những hiện tượng tâm lý này sẽ mang tính cách ưa thích, say đắm (craving) - ví dụ: hãnh diện, hả hê, mong mỏi, thèm khát, làm biếng, kiêu ngạo, tham lam...v.v. Nếu bị kích động bởi khổ thọ, chúng sẽ mang tính cách chê ghét, bực bội (aversion) - ví dụ: tức giận, buồn rầu, cố chấp, chán nản, lo âu, ganh ghét, khổ sở...v.v.

Xin lưu ý: Có những hiện tượng tâm lý được phát khởi hoàn toàn ngoài sự kích động của THỌ (mặc dù lạc thọ hay khổ thọ đang hiện diện), chẳng hạn như: bình thản, tinh tấn, hoan hỷ, từ bi...v.v. Tuy không có nằm ở trong cái chuổi phản ứng (1)Thức --> (2)Tưởng --> (3)Thọ --> (4)Hành, những hiện tượng tâm lý này cũng thuộc về HÀNH uẩn. Chúng là những phẩm chất cao đẹp mà mỗi chúng ta đang cố gắng phát triển trong quá trình tu tập của mình. Bởi vậy, HÀNH uẩn mang một ý nghĩa rộng lớn hơn là THỨC, TƯỞNG hay THỌ uẩn. 

Bốn uẩn Thức, Tưởng, Thọ và Hành luôn luôn hoạt động theo thứ tự từ 1 đến 4 như trên, nhưng không phải chỉ theo một chiều đơn giản như thế!  Mối tương quan vi tế của chúng được diễn tả đầy đủ hơn qua biểu đồ sau đây: 




Có nghĩa là: HÀNH, sau khi đã phát khởi dựa theo sự kích thích gián tiếp của THỨC & TƯỞNG và kích thích trực tiếp của THỌ, quay ngược trở lại để củng cố thêm cái TƯỞNG (tri giác). TƯỞNG càng được củng cố thì THỌ (cảm giác về thân thể) càng thêm mạnh mẽ, và HÀNH (hiện tượng tâm lý) lại càng thêm mãnh liệt. HÀNH sau đó tiếp tục quay ngược trở lại để củng cố TƯỞNG... Cứ thế, chúng cứ lập đi lập lại, tạo nên một vòng luân hoàn mà tự nó củng cố, tăng trưởng chính nó (self-feeding cycle).

Việc cần thiết gìơ đây là kiểm chứng chuổi phản ứng này xem có đúng với thực tế hay không, tuy đó là điều rất khó, vì:

1- Chuỗi phản ứng (1)THỨC --> (2)TƯỞNG --> (3)THỌ --> (4)HÀNH xảy ra vô cùng nhanh lẹ, giống như một luồng điện hay tia sét. Vì thế, đối với mỗi sự kiện trong thực tế hằng ngày, hầu hết chúng ta đều không cảm nhận được sự hoạt động của tất cả 4 uẩn này và thứ tự hoạt động của chúng. Thông thường, ta chỉ biết đến cái thứ nhất (Thức), thứ hai (Tưởng) và thứ tư (Hành) mà thôi, ta không hay biết hoặc không để ý đến cái thứ ba (Thọ). Ví dụ: khi đang lái xe và chợt nhớ lại chuyện bị mắng chửi tại công sở (hoạt động của THỨC), ta cảm thấy rằng “mình đã bị nhục mạ, xúc phạm quá đáng” (TƯỞNG) và nổi cáu (HÀNH). Trong quá trình ấy, ta không để ý, hoặc chẳng hề hay biết về những cảm giác khó chịu đang nổi lên ở cơ thể (THỌ). Chính những khổ thọ này mới là yếu tố kích thích trực tiếp nhất để gây nên sự tức giận của ta.

2- Hoạt động của TƯỞNG, THỌ và HÀNH luôn luôn xảy ra ở 2 cấp độ như sau: Ðầu tiên, chúng xảy ra trong VÔ THỨC (2), tức là không hề được cảm nhận hay thấy biết, nằm ngoài sự điều khiển do chủ ý của ta. Sau đó, khi đã đủ sức mạnh nhờ cái vòng luân hoàn (xem biểu đồ B) được lập đi lập lại nhiều lần, chúng mới bắt đầu lộ diện ra trên bề mặt của tâm thức - surface layer of the mind - gọi là Ý THỨC, có nghĩa là ở giai đoạn này chúng mới được thực sự cảm nhận, thấy biết, và điều khiển do chủ ý của ta. (Xin lưu ý: chữ “Ý THỨC” ở đây thuộc về Tâm Lý học Tây Phương, được tạm dịch từ chữ “conscious mind”, cho nên nó mang ý nghĩa khác với chữ “ý thức” trong phần Thức uẩn ở đoạn trước.)

Tuy nhiên, xét về tâm thức của đại đa, phần Ý THỨC chỉ chiếm vỏn vẹn chưa được 1%; tất cả phần còn lại, hơn 99%, đều thuộc về VÔ THỨC. 
  
 

 
Mà hoạt động của VÔ THỨC là mênh mông, sâu thẳm, ví dụ:

- Về thân thể: hơi thở, nhịp tim, tiêu hóa thức ăn, bài tiết, hoạt động của tất cả các cơ quan nội tạng (gan, phổi, thận, ruột...v.v.), hoạt động của hàng tỉ các tế bào trong cơ thể...v.v.

- Về tâm thức: nằm mơ, nhớ lại được những sự kiện quá khứ xa xưa thật rõ ràng khi bị thôi miên, đang ngủ rất say nhưng vẫn cảm giác được bị muỗi cắn, biết là uống rượu rất tai hại nhưng một người nghiện vẫn cứ tiếp tục uống, biết làm biếng là không nên nhưng vẫn cứ tiếp tục làm biếng, biết không nên giận dữ nhưng vẫn cứ nổi giận, biết không nên âu lo nhưng vẫn cứ thấp thỏm bất an, biết là nên thiểu dục tri túc nhưng vẫn ước ao, ham muốn...v.v.

Chính cái kho tàng VÔ THỨC là nơi chứa đựng tất cả những gì mà Đức Phật gọi là “vô minh”. Và chính vì VÔ THỨC điều khiển hơn 99% toàn bộ con người chúng ta từ thân thể đến tâm thức, chúng ta chưa bao giờ là “chủ nhân ông” thực sự của bản thân mình. Cho nên thật là ngờ nghệch khi nghĩ rằng ta có thể tu sửa, chuyển hóa được tâm tính của mình từ ngọn đến ngành, nếu chỉ loay hoay trong cái Ý THỨC, cái 1% nhỏ bé, cỏn con của tâm thức!

Vậy, hiểu được Thức, Tưởng, Thọ, Hành là gì và chúng hoạt động tương quan với nhau ra sao thì giúp ích như thế nào cho sự tu tập?

Trước hết, ta nhận ra rằng uẩn HÀNH (sankhāra) chính là cái mà ta phải tu sửa, thanh lọc trên bước đường tu tập, bởi vì nó là nơi phát khởi tất cả những thói hư tật xấu, những phiền não, khổ đau trong ta. Giống như một vị thầy thuốc, khi đã biết cái ung nhọt trên người bệnh nhân đang nằm ở đâu, kế đến, phải tìm ra nguyên nhân của nó và ngăn chận cái nguyên nhân này.

Dựa theo chuổi phản ứng: (1)Thức ---> (2)Tưởng ---> (3)Thọ ---> (4)Hành, ta thấy Thức, Tưởng và Thọ đều là những nguyên nhân dẫn đến HÀNH, nhưng THỌ là cái trực tiếp nhất, nên cũng quan trọng nhất. Hơn nữa, giai đoạn THỌ ---> HÀNH lại là giai đoạn có thể ngăn chặn dễ dàng nhất, không để các trạng thái tâm lý có tính phiền não phát khởi bởi sự kích động của THỌ. Nói giai đoạn này là dễ ngăn chặn nhất vì không thể chặn được cái THỨC (trừ phi phải phá hủy hết cả 6 giác quan!!!); ta làm sao dẹp bỏ được cái TƯỞNG (tri giác) khi ta là người chứ không phải là vật vô tri vô giác?!; và ta cũng không thể ngăn chặn được cái THỌ, vì nó bắt buộc phải phát khởi khi có sự hiện diện của tri giác.

Vì vậy: Phương pháp để tu tập hiệu quả và giảm stress tốt nhất là làm sao để cho tâm trí đừng bị kích động bởi THỌ, tức là nếu có lạc thọ thì đừng say đắm, nếu có khổ thọ thì đừng bực tức, khổ sở....  Dĩ nhiên, phải có phương pháp thật cụ thể, rõ ràng để thực tập thì mới làm được như vậy. Phương pháp đó là thiền Vipassana (3), do chính đức Phật chỉ dạy. Ðây là một pháp môn Thiền Quán, trong đó, cái đối tượng được quán chiếu chính là THỌ - cảm giác ở thân thể. Sau đây  là 2 điểm cốt lõi của thiền Vipassana:

1. TỈNH THỨC:

Ai tập thiền Vipassana phải theo dõi, quán sát những cảm giác ở thân thể một cách liên tục, sâu sắc với tâm trí tỉnh thức. Sự quán sát ấy phải được trau luyện, phát triển không ngừng chẳng những trong lúc tọa thiền mà còn trong tất cả mọi hoạt động hằng ngày của cuộc sống.  Nhờ duy trì liên tục sự tỉnh thức, tâm trí của người tập sẽ ngày càng nhạy bén, tinh tế và thâm sâu, khiến cho phần VÔ THỨC giảm dần và phần Ý THỨC càng này càng tăng. Tuy nhiên, đó chỉ mới là số lượng, chỉ là một nửa vấn đề!  Nếu sự tu tập chỉ đem lại cái giảm thiểu về vô thức và tăng trưởng về ý thức mà thôi thì chưa phải là “diệt trừ VÔ MINH” như Đức Phật khuyên dạy. Do đó, trong khi quán sát các cảm giác ở thân thể, hành giả phải dùng cái tâm trí nhạy bén, tinh tế của mình để thực hiện thêm một điều nữa.  Ðó chính là:

2. BÌNH THẢN:

Phải cố gắng giữ vững sự bình thản, khách quan trong suốt quá trình quán sát ấy. Nhờ vậy, người tập sẽ thực chứng được cái bản chất VÔ THƯỜNG của tất cả mọi cảm giác. Chúng phát khởi lên và rồi sẽ tan biến đi, bất kể mãnh liệt hay dai dẳng đến cỡ nào, bất kể khoái lạc hay khó chịu đến đâu!  Càng chứng nghiệm được sự VÔ THƯỜNG này bao nhiêu, ta càng nhận chân được thế nào là KHỔ (nhờ vậy mà thoát khổ) và càng thấm thía được cái chân lý VÔ NGÃ bấy nhiêu. Trong tiến trình chuyển hóa ấy, tâm trí của hành giả sẽ càng lúc càng thêm tự tại, thanh thoát và khinh an.

Hai yếu tố TỈNH THỨC và BÌNH THẢN ở trên phải được phát triển song song, không thể chỉ tập trung vào một cái và lơ là đi cái kia nếu muốn tiến xa trên con đường giải thoát.  Giống như đôi cánh của một con chim, cả hai chiếc cánh ấy phải đều được khỏe mạnh như nhau thì nó mới có thể bay xa được. 


CHÚ THÍCH:

(1) THỨC uẩn được diễn giải trong bài viết này như sau: 



(2) Chữ “VÔ THỨC” trong bài viết này không phải là một từ ngữ Phật pháp, mà là một danh từ của Tâm Lý học Tây Phương - Western Psychology, được tạm dịch từ chữ “unconscious mind”.  Người viết sử dụng chữ này, thay vì là một thuật ngữ Phật pháp, vì thấy nó rất thông dụng, dễ hiểu đối với đa số độc giả.

(3) Thiền Vipassana là một phương pháp tu tập do chính đức Phật Thích Ca khám phá ra, đích thân mình thực hành theo đó để đạt đến quả vị giác ngộ viên mãn. Sau đó, Ngài bắt đầu chỉ dạy lại cho biết bao nhiêu người lúc bấy giờ; năm anh em Kiều Trần Như là năm vị đầu tiên được đức Phật hướng dẫn phương pháp thiền này trong khuôn khổ của bài pháp thoại Tứ Diệu Ðế.  Hiện nay, thiền Vipassana đang được chỉ dạy rất thịnh hành ở khắp nơi trên toàn thế giới theo đúng với tinh thần nguyên thủy của thời đức Phật còn tại thế.  Nếu quý vị muốn tìm hiểu thêm về phương pháp thiền này hay muốn ghi danh theo học thì hãy vào website: www.dhamma.org hoặc www.vri.dhamma.org.  


 
 
 
Hoà thượng Thích Không Tóc
 
 
 
 
Bình luận
Thứ bảy, ngày 25/11/2017
VIỆT NAM - Tổ quốc Tao
TaLaWho? - Ta là Tao!
Lẩm & Lẩn
Góc Bạn bè
Đãi chữ - Đãi sách
Thời đại @
DU LỊCH THIỀN
Sắc màu cuộc sống
Piphotography
Bánh nóng
Models - Mẫu
Food Photography
Brownies
Photoshop
Photo Collection
Technics - Tips
Lifestreet
Landscape
Portrait